Column(15): Het leven is niet perfect

We willen het graag anders. We willen dat het leven klopt. Dat wat we doen goed uitpakt, dat mensen eerlijk reageren, relaties prettig blijven, kinderen gelukkig zijn en onze inspanningen worden gezien. We hebben ergens in ons hoofd een beeld van hoe het zou moeten zijn.

En wanneer de werkelijkheid daar niet aan voldoet, begint het soms te knagen. Een gedachte kan volkomen waar aanvoelen en toch niet het hele verhaal vertellen.

• “Ik heb gefaald, dus ik ben waardeloos.”
• “Ze hebben niet gereageerd, dus ze zijn vast boos op me.”
• “Dit ging mis, dus alles zal misgaan.”

Het bijzondere aan gedachten is dat we ze vaak ervaren als feiten. Zeker wanneer we moe, verdrietig, angstig of gespannen zijn. Dan kan een gedachte zich vermommen als een waarheid waar eigenlijk geen discussie meer over mogelijk is, maar denken is niet hetzelfde als weten. Onze hersenen zijn voortdurend bezig betekenis te geven aan wat er gebeurt. Dat is nuttig. We moeten tenslotte voortdurend inschattingen maken. Alleen kan datzelfde systeem ons ook op het verkeerde been zetten. Psychologen spreken in dit verband onder andere over cognitieve denkfouten of denkvalkuilen.

Denkfouten

We maken van een incident een patroon. “Het is weer misgegaan.” We maken van een patroon een voorspelling. “Het zal wel altijd zo blijven.” We denken in uitersten. Het is goed of slecht, gelukt of mislukt, perfect of waardeloos. Alsof er tussen beide uitersten geen leven bestaat.

We kunnen ook catastroferen. Een probleem wordt in gedachten een ramp. Een vervelende mogelijkheid verandert in een vrijwel zekere toekomst. Ook gedachtenlezen is ons niet vreemd. Iemand reageert kort en wij weten meteen waarom. “Hij is boos.” “Zij vindt mij lastig.” “Ze zullen wel over mij praten. Maar hoe vaak weten we dat eigenlijk zeker?

We kunnen bovendien zo sterk focussen op wat niet goed gaat, dat het goede bijna verdwijnt. Tien complimenten wegen dan niet meer op tegen die ene kritische opmerking. Dat noemen we filteren. En wanneer we ons slecht voelen, ligt emotioneel redeneren op de loer: “Omdat ik me waardeloos voel, zal ik wel waardeloos zijn.” Dat is een begrijpelijke gedachte. Maar begrijpelijk is niet hetzelfde als waar. Daar zit een belangrijke levensles. Niet alles wat we voelen, is een feit. Maar alles wat we voelen, verdient wel aandacht. Dat onderscheid is belangrijk. Wie een gevoel wegduwt, maakt het vaak sterker. Wie ieder gevoel als waarheid beschouwt, kan erdoor worden meegesleept.

Denkvalkuilen

Ook etiketteren is een bekende valkuil. “Ik heb iets doms gedaan” verandert ongemerkt in “ik ben dom”. “Ik heb gefaald” wordt “ik ben een mislukkeling”. Daarmee maken we van gedrag een identiteit. Echter een mens is veel groter dan zijn slechtste moment. Hetzelfde gebeurt met onze “moet”-gedachten. Ik moet sterk zijn. Ik moet alles aankunnen. Ik moet succesvol zijn. Ik mag geen fouten maken. Ik moet het goed doen. Maar wie heeft dat eigenlijk bepaald? Het leven zelf houdt zich namelijk niet aan onze moeten. Er komen teleurstellingen. Mensen stellen ons soms teleur. We maken fouten. We zeggen dingen die we later liever anders hadden gezegd. Soms kiezen we verkeerd. Soms worden we ziek, raken we iets kwijt of loopt een zorgvuldig bedacht plan volledig anders. Dat is geen bewijs dat het leven mislukt is. Dat ís het leven. Misschien proberen we daarom soms iets onmogelijks: een perfect leven creëren in een imperfecte wereld. En misschien maakt juist dat ons ongelukkig.

Betekenis geven

De psycholoog Albert Ellis, grondlegger van de rationeel-emotieve gedragstherapie, benadrukte dat niet alleen gebeurtenissen onze emoties bepalen, maar vooral de betekenis die wij eraan geven. Dat betekent niet dat we alles positief moeten interpreteren. Het betekent dat we onze eerste interpretatie niet automatisch voor de enige waarheid hoeven aan te nemen.

Daarom vind ik twee vragen zo waardevol: “Is dit een feit of een bezorgde gedachte?” en vervolgens: “Wat zou er nog meer waar kunnen zijn?”

Niet de vraag: wat is het positieve antwoord? en ook niet: hoe kan ik mezelf ervan overtuigen dat alles goed komt? Maar eenvoudigweg: wat zou er nog meer waar kunnen zijn?

Misschien heb ik inderdaad een fout gemaakt, én toch ben ik nog steeds een waardevol mens. Misschien reageert iemand inderdaad anders dan ik hoopte, én weet ik niet waarom. Wellicht was vandaag een slechte dag, maar dat betekent nog niet dat morgen ook slecht wordt. Dat is geen geforceerd optimisme. Het is ruimte geven aan meerdere mogelijkheden. Ook filosofisch gezien is dat interessant. We hebben vaak de neiging de werkelijkheid te willen vastleggen in conclusies. Dit is goed. Dat is fout. Zo ben ik. Zo is die ander. Zo zal het gaan. Terwijl het leven zich zelden zo netjes laat ordenen. De werkelijkheid is meestal minder stellig dan onze gedachten. Volwassen worden is daarom niet dat we steeds meer zekerheid krijgen, maar dat we leren leven met onzekerheid zonder onmiddellijk het slechtste te geloven.

Innerlijke stem

Je hebt geen controle over iedere gedachte die in je hoofd opkomt. Je kunt wel leren om er niet automatisch achteraan te lopen. Dus wanneer je innerlijke stem hard voor je is, probeer haar dan niet onmiddellijk te bestrijden. Luister. Onderzoek. Stel vragen:

• “Is dit een feit of een gedachte?”
• “Wat weet ik werkelijk?”
• “Wat vul ik zelf in?”
• “Wat zou er nog meer waar kunnen zijn?”
• “Kan ik mezelf toestaan dat dit niet perfect is?”

Perfectie hoeft dan ook helemaal niet. Je hoeft niet perfect te zijn. Je hoeft geen perfect leven te hebben. Je hoeft zelfs niet iedere dag goed in je vel te zitten. Je mag een mens zijn die soms struikelt, twijfelt, verkeerd denkt, opnieuw begint en ondertussen gewoon verdergaat.

Het leven is niet perfect, maar misschien wordt het juist mooier wanneer we ophouden van onszelf te verlangen dat het dat wel is. Wees daarom mild voor je geest. Je bent niet klaar. Je bent aan het leren.