Column(195): Wat een mooie dag voor een wandeling

Ik zie heel veel mensen op straat, in winkels en in de trein met de phone in de hand en met oortjes in. Ze kijken, luisteren, swipen, reageren en zijn ondertussen vooral bezig met een wereld die zich in een klein scherm afspeelt. Het roept bij mij een ongemakkelijke gedachte op: worden deze mensen werkelijk slimmer, wijzer en beter geïnformeerd? En, misschien nog belangrijker, vergroot al die informatie en technologie ook hun vaardigheden om zich als mens staande te houden in een steeds complexere maatschappij? Maatschappelijke vooruitgang betekent mijns inziens namelijk niet automatisch menselijke vooruitgang.

We kunnen tegenwoordig vrijwel alles vinden, bestellen, berekenen, vertalen en laten regelen. We hoeven nauwelijks nog iets uit ons hoofd te weten. Een route hoeven we niet meer te kennen, een telefoonnummer niet te onthouden en een brief schrijven is voor velen bijna een historische vaardigheid geworden. Voor ieder probleem is er een zoekmachine, app of tegenwoordig een vorm van kunstmatige intelligentie. Handig? Absoluut. Maar er zit een merkwaardige keerzijde aan.

Vaardigheden die je niet gebruikt, ontwikkel je niet en onderhouden zich ook niet vanzelf. Dat geldt voor lichamelijke vaardigheden, maar zeker ook voor cognitieve vaardigheden. Zelf nadenken, onthouden, analyseren, een probleem oplossen, iets lezen en daaruit een eigen conclusie trekken. Het zijn geen aangeboren garanties. Het zijn vaardigheden die onderhoud vragen en juist daar lijkt iets te veranderen.

De overvloed aan informatie is niet hetzelfde als kennis. Sterker nog, de hoeveelheid informatie die dagelijks op ons afkomt, is inmiddels zo groot dat het steeds moeilijker wordt om onderscheid te maken tussen belangrijk en onbelangrijk, waar en onwaar, kennis en mening. Daar komt het eindeloze swipen nog bij. Een beeld, een bericht, een filmpje, een reclame, een mening en weer door. Onze aandacht wordt voortdurend opnieuw geprikkeld. Het lijkt bijna op een permanente EMDR-sessie, maar dan zonder therapeut. Iedere prikkel verdringt de vorige voordat die goed en wel in het geheugen is verwerkt.

Misschien verklaart dat ook waarom lezen steeds vaker plaatsmaakt voor luisteren en kijken. Een filmpje van dertig seconden vraagt minder inspanning dan twintig pagina’s tekst. Een podcast is gemakkelijker dan een boek. Een AI-antwoord is gemakkelijker dan zelf twintig bronnen vergelijken, maar gemak heeft een prijs. Wie alles kan opzoeken, hoeft steeds minder zelf te onthouden. Wie alles aan AI kan vragen, hoeft steeds minder zelf te formuleren. Wie voortdurend informatie krijgt aangereikt, loopt het risico minder goed te worden in het zelf zoeken, wegen en beoordelen ervan. Dat is geen pleidooi tegen technologie. Integendeel. Technologie is een van de grootste verworvenheden van de mens. Maar technologie zou onze vaardigheden moeten versterken en niet langzaam moeten vervangen.

Isaac Asimov zag dat probleem al verrassend vroeg. In zijn verhaal It’s Such a Beautiful Day speelt hij met een toekomst waarin mensen zich door middel van ‘Doors’ vrijwel onmiddellijk kunnen verplaatsen. In het jaar 2117 is lopen iets vreemds geworden. Wanneer de Door van de jonge Richard “Dickie” Hanshaw niet werkt, gaat hij buiten lopen. Hij ontdekt de open ruimte, de lucht en het lopen zelf. Zijn moeder maakt zich zorgen over zijn merkwaardige gedrag en laat hem onderzoeken door een psychiater. Het mooie van het verhaal is dat uiteindelijk niet Dickie, maar de psychiater iets leert. Dr. Sloane ontdekt dat het misschien helemaal niet zo gek is om weer eens gewoon te lopen. Aan het einde zegt hij: “You know, it’s such a beautiful day that I think I’ll walk.”

Asimov schreef daarmee geen pleidooi voor wandelen. Hij stelde een veel interessantere vraag: wat gebeurt er met een mens wanneer technologie iets zo gemakkelijk maakt dat de oorspronkelijke menselijke vaardigheid overbodig lijkt? Dat is precies de vraag die wij ons vandaag zouden moeten stellen.

WhatsApp en sociale media zouden ons dichter bij elkaar moeten brengen. In de praktijk zorgen ze ook voor misverstanden, polarisatie en snelle veroordelingen. We communiceren meer, maar begrijpen elkaar niet noodzakelijk beter. Ze zaaien onbegrip en oogsten onduidelijkheid en onverdraagzaamheid. En dan is er nog een merkwaardige paradox. We beschikken over meer communicatiemiddelen dan ooit, maar lijken steeds slechter te worden in een ouderwetse vaardigheid: een gesprek voeren. Misschien is dat wel de kern van het probleem. Onze maatschappij ontwikkelt vooral vaardigheden die passen bij technologie, maar onderhoudt onvoldoende de vaardigheden die passen bij het mens-zijn.

Kunnen we straks nog zonder navigatie ergens komen? Kunnen we een ingewikkeld probleem oplossen zonder Google of AI? Kunnen we een uur lezen zonder tussendoor naar een scherm te grijpen? Kunnen we een verschil van mening verdragen zonder iemand onmiddellijk weg te zetten als dom, fout of slecht?En de allerbelangrijkste vraag: kunnen we nog vertrouwen op ons eigen oordeel wanneer de machine ons voortdurend vertelt wat wij moeten denken, lezen, kijken, kopen en vinden?

Als deze ontwikkeling doorzet, zou 2050 weleens een merkwaardige wereld kunnen opleveren. Technisch buitengewoon intelligent, maar met mensen die steeds minder zelfstandig kunnen functioneren zonder hun digitale krukken. We weten dan misschien alles, maar begrijpen steeds minder. We kunnen overal komen, maar weten niet meer hoe. We kunnen iedereen bereiken, maar verstaan elkaar nauwelijks. Dat hoeft gelukkig niet zo te zijn. Vooruitgang zou niet moeten betekenen dat wij steeds minder zelf hoeven te kunnen. Echte vooruitgang is volgens mij dat technologie ons helpt om juist méér te kunnen. Wellicht moeten we daarom af en toe bewust de stekker eruit trekken. Een boek lezen. Een gesprek voeren. Een route zelf vinden. Een probleem eerst zelf proberen op te lossen. En, zoals Asimov zijn psychiater liet ontdekken: gewoon eens naar buiten gaan en denken…

It’s such a beautiful day that I think I’ll walk.