Column(200): De mens als lerend persoon

Als ik naar mijn eigen leven kijk, zie ik eigenlijk vooral één constante: leren houdt nooit op. Je leert lopen, praten, lezen, rekenen, werken, omgaan met mensen, omgaan met verlies en uiteindelijk misschien zelfs een beetje omgaan met jezelf.

Maar wat mij vooral bezighoudt, is hoeveel de mens in betrekkelijk korte tijd heeft moeten leren. Wie de ontwikkeling vanaf ongeveer 1500 bekijkt, ziet geen geleidelijke wandeling vooruit, maar eerder een steeds sneller draaiende achtbaan. Rond 1500 leefde het overgrote deel van de bevolking in een wereld waarin het dagelijks leven zich afspeelde binnen een betrekkelijk kleine geografische en sociale omgeving. Kennis was schaars en lezen en schrijven waren zeker geen vanzelfsprekende vaardigheden. Historische schattingen laten zien dat in Europa de geletterdheid vanaf de vijftiende en zestiende eeuw langzaam toenam, om vooral vanaf de zeventiende eeuw sneller te groeien.

De mens leerde dus letterlijk de wereld lezen.

Daarna ging het tempo omhoog. De Verlichting bracht nieuwe ideeën over kennis, wetenschap en onderwijs. Vervolgens kwam de industrialisatie. De mens leerde machines bedienen en uiteindelijk machines bouwen die weer andere machines konden maken. Stoom, elektriciteit, spoorwegen, telegrafie, massaproductie. De leefwereld werd groter en tegelijkertijd werd het noodzakelijk om gespecialiseerder te leren. Dat moet voor iemand uit 1750 ongeveer zo hebben gevoeld als internet voor iemand uit 1950.

En dan kom ik bij de generatie waarin ikzelf ben opgegroeid.

De mens van na 1950 kreeg een heel andere opdracht. Wij groeiden op in een wereld die nog sterk werd bepaald door de ervaringen van oorlog, schaarste en wederopbouw. Werken was belangrijk. Een vak leren was belangrijk. Je handen kunnen gebruiken was belangrijk. Als iets kapotging, was het niet vanzelfsprekend dat je het weggooide. Je keek eerst of het gemaakt kon worden. Daarna veranderde de wereld opnieuw.

Televisie kwam de huiskamer binnen. De auto maakte de wereld groter. De computer veranderde het kantoor. De ruimtevaart liet zien dat de mens zelfs buiten zijn eigen planeet kon denken. Het atoomtijdperk maakte duidelijk dat wetenschappelijke kennis niet alleen vooruitgang kon brengen, maar ook de mogelijkheid om onszelf te vernietigen.

En toen kwam IT.

De generatie van na 1950 heeft daardoor iets bijzonders meegemaakt: wij hebben een groot deel van de technologische ontwikkeling niet als vanzelfsprekend gekregen, maar onderweg moeten leren. Een telefoon was eerst een toestel dat aan de muur hing. Daarna werd het een mobieltje. Vervolgens een computer in je broekzak waarmee je kunt bankieren, fotograferen, navigeren, communiceren en inmiddels ook kunstmatige intelligentie kunt raadplegen. Voor jongere generaties is dat geen ontwikkeling. Het is hun uitgangspunt. Daar zit voor mij een interessant verschil.

Mijn generatie moest vaak leren hoe nieuwe technologie werkte. Jongere generaties leren vooral wat je ermee kunt. Dat lijkt hetzelfde, maar is het niet. Wie opgroeit met technologie hoeft zich minder af te vragen hoe het apparaat werkt. Het werkt gewoon. Daarmee ontstaat een nieuwe vorm van leren. Vroeger was kennis iets wat je moest verzamelen. Nu is kennis vrijwel voortdurend beschikbaar. De vraag wordt daardoor steeds minder: “Wat weet ik?” en steeds meer: “Kan ik beoordelen wat ik krijg voorgeschoteld?”

Dat is misschien wel de belangrijkste vaardigheid voor de komende decennia.

Want de mens heeft sinds 1500 niet alleen steeds meer kennis gekregen. Hij heeft ook steeds meer informatie geproduceerd. En informatie is nog geen kennis. Kennis is nog geen inzicht. En inzicht is nog geen wijsheid. Daar ligt volgens mij de echte uitdaging voor toekomstige generaties. De naoorlogse mens heeft geleerd om zich aan te passen aan machines, computers en een snel veranderende samenleving. De huidige generatie moet leren omgaan met iets dat nog ingrijpender kan worden: systemen die zelf kunnen produceren, analyseren, voorspellen en leren.

Kunstmatige intelligentie zal waarschijnlijk niet het einde van leren betekenen. Het tegenovergestelde lijkt mij waarschijnlijker. De mens zal andere dingen moeten leren. Niet meer uitsluitend feiten onthouden, maar vragen stellen. Niet alleen informatie verzamelen, maar beoordelen. Niet alleen een antwoord krijgen, maar begrijpen waarom een antwoord mogelijk onjuist is. En misschien komt daarmee een merkwaardige ontwikkeling tot stand. Hoe slimmer onze machines worden, hoe belangrijker het wordt dat de mens zijn eigen verstand blijft gebruiken.

Of ik zelf de komende decennia zal meemaken, weet ik natuurlijk niet. Maar ik verwacht dat mijn generatie vooral toeschouwer zal worden van ontwikkelingen die voor toekomstige mensen volkomen normaal zijn. Dingen waarvan wij nu nog zeggen: “Dat kan toch niet?” Dat zeiden mensen in 1500 waarschijnlijk ook.

De mens blijkt namelijk een wonderlijk lerend wezen. Hij leert van noodzaak, nieuwsgierigheid, fouten, succes en soms pas wanneer het echt niet anders meer kan. Mijn generatie heeft geleerd van de wereld zonder internet naar de wereld met internet te gaan. De generaties na ons zullen waarschijnlijk leren leven met een wereld waarin mens en intelligente technologie steeds nauwer met elkaar verweven zijn.

Daarom denk ik dat de belangrijkste menselijke eigenschap niet intelligentie is, maar het vermogen om te blijven leren. En misschien is dat uiteindelijk de geruststellende gedachte. De toekomst hoeft niet door mijn generatie begrepen te worden. Wij hoeven haar alleen niet in de weg te staan. En voor wie nog jong genoeg is om haar mee te maken, zou ik zeggen: blijf vooral nieuwsgierig. Want de mens die denkt dat hij alles al weet, heeft eigenlijk zijn belangrijkste les nog niet geleerd.

Dit was mijn allerlaatste column. Hoe bijzonder een niet herroepbaar besluit om te stoppen. Ik dank mede namens Cobi de redactie voor het vertrouwen, steun en inspiratie voor onderwerpen

Het ga jullie goed. Cobi en ik zijn al even op weg, onze wereldreis is begonnen. Wie weet ontmoeten we jullie ooit weer.

KO