Column(51): Waarom filosofie en psychologie mij blijven fascineren

Filosofie en psychologie zijn twee van mijn grootste passies. Dat roept in mijn omgeving regelmatig vragen op. Vooral filosofie blijkt voor veel mensen iets mysterieus te hebben. “Maar waar gáát filosofie dan over?” Een begrijpelijke vraag. Want filosofie klinkt voor sommigen als een gezelschap van mannen met baarden die duizenden jaren geleden ingewikkelde vragen stelden waar niemand ooit een definitief antwoord op heeft gekregen.

Dat beeld is niet helemaal onjuist. Alleen is filosofie veel minder wereldvreemd dan vaak wordt gedacht.Filosofie begint namelijk met vragen die we allemaal kennen. Wat is een goed leven? Wat is waarheid? Hebben we een vrije wil? Wat is rechtvaardig? Waarom vinden wij sommige dingen goed en andere verkeerd?

Psychologie begint op een ander punt, maar komt regelmatig in dezelfde buurt. Daar gaat het om vragen als: waarom gedragen mensen zich zoals zij doen? Waarom maken we soms keuzes waar we later spijt van hebben? Waarom zijn we bang, boos, verliefd of onzeker? En waarom begrijpen we anderen soms zo slecht?

Voor mij zit de toegevoegde waarde juist in de combinatie. Filosofie helpt mij om beter na te denken over de vragen. Psychologie helpt mij om beter te begrijpen waarom mensen vaak niet zo rationeel handelen als zij zelf denken.

De mens die denkt dat hij gelijk heeft

Neem een eenvoudige ruzie. Twee mensen hebben een meningsverschil. Beiden zijn ervan overtuigd dat de ander ongelijk heeft. Beiden hebben argumenten. Beiden kunnen waarschijnlijk haarfijn uitleggen waarom zij zelf redelijk zijn en de ander niet. De filosoof Socrates had daar vermoedelijk plezier in gehad. Zijn beroemde uitgangspunt was dat wijsheid begint met het besef dat je niet alles weet. Dat klinkt bescheiden, maar het is verrassend moeilijk. De mens heeft namelijk de neiging om zijn eigen mening als uitgangspunt te nemen. We zoeken argumenten vóór ons standpunt en zien de zwakke plekken in het standpunt van de ander vaak sneller dan die in ons eigen denken.

Hier komt de psychologie om de hoek kijken.

De psycholoog en Nobelprijswinnaar Daniel Kahneman beschreef in Thinking, Fast and Slow hoe ons denken voor een belangrijk deel snel en automatisch werkt. Hij onderscheidde daarbij een snel, intuïtief systeem en een langzamer, meer inspannend systeem van denken. Het eerste helpt ons om snel te reageren, maar kan ons ook tot overhaaste conclusies brengen. (Scientific American). Een bekend probleem is dat we vaak niet eens merken dát we ons vergissen. Kahneman vatte dat scherp samen: “We can be blind to the obvious, and we are also blind to our blindness.” Vrij vertaald: we kunnen blind zijn voor wat duidelijk voor ons ligt, en bovendien blind voor onze eigen blindheid. (LitCharts)

Daar zit voor mij precies de waarde van psychologie. Niet om vervolgens zelfgenoegzaam naar anderen te wijzen en te zeggen: “Kijk, jij hebt last van cognitieve vertekeningen.” Maar om jezelf af te vragen: waar zie ik iets over het hoofd?

Filosofie als een pauzeknop

Filosofie kan in dat proces fungeren als een soort mentale pauzeknop. Stel: iemand schrijft op sociale media iets waar je je vreselijk aan ergert. Je eerste reactie is misschien direct duidelijk. Wat een onzin. Wat een domme opmerking. Die persoon begrijpt er niets van. Filosofie stelt vervolgens een paar vervelende vragen: Is dat werkelijk zo? Welke aannames maak ik? Begrijp ik wat deze persoon bedoelt? Zou ik er anders over denken als iemand met wie ik het eens ben precies hetzelfde zou zeggen? Dat is geen garantie dat je vervolgens van mening verandert. Filosofie betekent niet dat je altijd in het midden moet uitkomen of dat iedere mening even goed is. Sommige ideeën zijn beter onderbouwd dan andere. Sommige standpunten zijn ronduit onjuist, maar het is verstandig om eerst te onderzoeken waarom je iets denkt voordat je er met volle overtuiging voor vecht. Daarmee is filosofie geen luxe voor academici; het is een gereedschap tegen gemakzuchtig denken.

Psychologie: waarom doen we wat we doen?

Psychologie voegt daar iets praktisch aan toe. We weten bijvoorbeeld allemaal dat boosheid slechte beslissingen kan veroorzaken. Toch versturen we soms precies op het moment dat we het kwaadst zijn een bericht waar we later spijt van krijgen. We weten dat we ons niet altijd moeten vergelijken met anderen. Toch doen we het. We weten dat een ongezonde gewoonte niet goed voor ons is. Toch gaan we ermee door.
Kennis alleen verandert gedrag blijkbaar niet automatisch. Dat is een belangrijk inzicht. Psychologie laat zien dat de mens geen perfect rationele machine is. We worden beïnvloed door emoties, gewoonten, onze omgeving, eerdere ervaringen en de groepen waarbij we horen. Dat maakt menselijk gedrag niet altijd makkelijker te beoordelen, maar soms wel beter te begrijpen.
Begrijpen is iets anders dan goedkeuren. Wanneer iemand zich agressief gedraagt, hoeft de psychologie dat gedrag niet te verontschuldigen. Maar het kan wel helpen begrijpen waarom het ontstaat. En als we willen voorkomen dat gedrag zich herhaalt, is begrijpen meestal nuttiger dan alleen veroordelen.

Twee brillen

Zo zie ik filosofie en psychologie steeds meer als twee verschillende brillen. Met de filosofische bril vraag je: Wat klopt? Wat is rechtvaardig? Wat bedoelen we eigenlijk? Met de psychologische bril vraag je: Waarom denken, voelen en gedragen mensen zich zoals zij doen?

Die twee kunnen elkaar uitstekend aanvullen. Filosofie zonder kennis van de menselijke psychologie kan soms te veel vertrouwen hebben in de redelijke mens. Psychologie zonder filosofische reflectie kan daarentegen goed beschrijven hoe mensen handelen, zonder automatisch antwoord te geven op de vraag hoe zij zouden moeten handelen. De ene discipline onderzoekt vooral de mens zoals hij is. De andere durft ook te vragen wat een mens zou kunnen of moeten zijn. Juist tussen die twee vragen ontstaat voor mij de fascinatie.

Een kleine uitnodiging

Voor wie nu denkt: allemaal interessant, maar ik ga echt geen dikke boeken van vierhonderd pagina’s lezen, heb ik goed nieuws. Je hoeft niet meteen aan Plato, Kant of Freud te beginnen. Begin eens met een vraag. Waarom vind ik dit eigenlijk belangrijk? Waarom ben ik zo zeker van mijn mening? Waarom reageert die persoon zo anders dan ik? Waarom denken twee verstandige mensen totaal verschillend over hetzelfde onderwerp? Alleen al serieus nadenken over zulke vragen is een begin.

Tip 1: Wie toch een toegankelijk boek wil proberen, kan bijvoorbeeld kiezen voor Karl Jaspers’ Inleiding in de filosofie. Het is een compact boek van 128 pagina’s waarin Jaspers op begrijpelijke wijze laat zien wat filosofie eigenlijk is en waarom de vragen soms belangrijker zijn dan een definitief antwoord. De Nederlandse uitgave is verkrijgbaar via de uitgever. Inleiding in de filosofie – Uitgeverij Vantilt

Tip 2: Wie liever een bredere en luchtigere kennismaking zoekt, kan ook kijken naar Donald Palmers Filosofie voor beginners, dat met veel illustraties moeilijke ideeën toegankelijk probeert te maken voor lezers zonder filosofische achtergrond. Filosofie voor beginners

Uiteindelijk hoef je geen filosoof of psycholoog te worden om iets aan beide vakgebieden te hebben. Misschien is het al genoeg om af en toe iets minder snel een antwoord te geven. Iets langer na te denken en jezelf soms de vraag te stellen: Weet ik dit werkelijk zeker — of voelt het alleen zo?

Columnisten schrijven eigen visie op persoonlijke titel.

Klik voor de definitie van een column

  Een column is géén nieuwsartikel. Wat is het wel? Onderstaande maakt duidelijk dat je een column moet begrijpen door niet alleen de woorden tot je te nemen, maar door te bedenken welke  boodschap de columnist – mogelijk tussen de regels door –  aan de lezers geeft. Begrijp je de boodschap? Zie je wat de schrijver bedoelt? Daar kan ieder individu wat van vinden. Als het een eigen pijnplek is, kan de lezer de aanvechting hebben om helemaal erin mee te gaan of er volledig tegenin te gaan. Het is goed dat je als lezer weet wat (de waarde en betekenis van) een column is.

• De aard van de journalistieke vorm van columns is dat deze informatief, leerzaam. onderhoudend maar ook kritisch, humoristisch (parodie, ironisch, sarcastisch, satirisch) en prikkelend kunnen zijn binnen een maatschappelijke context.
• Waar de columnist dat zelf nodig acht, kunnen links in de tekst staan die naar achtergrondinformatie doorverwijzen
• Wat voor de één een leuke of rake column is, is voor een ander onzin, een belediging of niet acceptabel. Youp van ’t Hek die met alles en iedereen de vloer aanveegt in zijn columns in het NRC wordt niet door iedereen gewaardeerd. Hetzelfde geldt voor Theo Holman in Het Parool en diverse andere columnisten.
• Aan columnisten wordt door de Nederlandse rechter een grote mate van vrijheid toegekend in hun columns. Deze vrijheid kan zich ook uitstrekken tot teksten die, als ze buiten een column geschreven zouden zijn, als kwetsend of beledigend gekenmerkt worden.

Zie ook bijgaande definitie van wikipedia:  

© wikipedia