Opinie: Objectiviteit in de Nederlandse beleving

---

O P I N I E
Een opiniestuk is een artikel waarin voornamelijk de mening van de auteur over een bepaald onderwerp weergegeven wordt. Met een goed geschreven opiniestuk stuurt de auteur de lezer in een bepaalde denkrichting. De rubriek opinie biedt op uitnodiging van de redactie ruimte aan inwoners die een duidelijke visie, een afgewogen mening of diepgaand idee helder kunnen uitdragen.

door Art Chabot

Inleiding

Als junior redactielid met de neiging om te reflecteren en een voorkeur om te filosoferen over wat ik meemaak, voer ik soms een discussie met de redactie over het begrip objectiviteit zodra we in Nederland, in Maassluis, spreken over maatschappelijke en politieke kwesties. In abstracte zin is objectiviteit het ideaal van neutraal waarnemen en zorgvuldig duiden. Maar in de praktijk blijkt dat veel lezers, zodra een artikel raakt aan hun overtuigingen of waarden, objectiviteit gelijkstellen aan bevestiging van hun eigen wereldbeeld.

Wat is objectiviteit?

Objectiviteit is een filosofisch concept van waarheid onafhankelijk van individuele subjectiviteit veroorzaakt door perceptie, emoties of verbeelding. Een stelling wordt beschouwd als een objectieve waarheid wanneer aan de waarheidscondities wordt voldaan zonder bias (vertekening of vooringenomenheid) veroorzaakt door een waarnemend subject.

Wetenschappelijke objectiviteit verwijst naar het vermogen om te oordelen zonder partijdigheid of externe invloed, soms synoniem gebruikt met neutraliteit.

Journalistieke objectiviteit raakt afhankelijk van het onderwerp soms het wetenschappelijke domein, maar dat kan niet altijd diepgaand worden toegepast in de vluchtige wereld van de dagelijkse berichtgeving.

Retorische voorbeelden

Moet een persbericht over tafeltennis worden nagetrokken op feitelijke juistheid?

Moet een persbericht van SeniorenWelzijn worden gepareerd door kritische vragen?

Moet een gemeentelijk persbericht over een ‘geslaagd participatieproces’ worden afgeschoten. Moet de journalist eerst een kruisverhoor afnemen bij de wethouder?

Principiële vragen

Is onze persoonlijke ervaring, per definitie, niet gewoon een gezichtspunt van individuele subjectiviteit?

Is objectiviteit iets wat wij als mensen daadwerkelijk kunnen bevatten, begrijpen?

Is ware objectiviteit überhaupt iets waarop we een ethische fundering kunnen bouwen?

Is een nieuwsbericht verwerpelijk zodra het in de ogen van anderen niet objectief wordt genoemd?

Links en rechts: spiegelbeelden van kritiek

Wanneer de pers kritisch schrijft over plannen van een linkse partij, klinkt al snel het verwijt van ‘rechtse media’, alsof er bewust partijdige keuzes worden gemaakt. Omgekeerd geldt hetzelfde: zodra er kritisch wordt gekeken naar beleid van een rechtse stroming, volgt de reflex ‘linkse journalistiek’. In beide gevallen klinkt minder een inhoudelijke weerlegging dan een etikettering, een poging om de boodschap te neutraliseren door de boodschapper verdacht te maken.

Wat daarbij opvalt is dat argumentatie vaak ontbreekt. In plaats van op inhoudelijke punten in te gaan – de cijfers, de haalbaarheid, de morele afwegingen – volstaan veel reacties met kwalificaties: ‘propaganda’, ‘woke’ of ‘extreem’. Dit werkt als een afweermechanisme: het sluit het gesprek af in plaats van dat het wordt verdiept.

Wederzijdse irritatiepunten

De irritatiepunten zijn ondertussen goed voorspelbaar. Mensen die zichzelf links plaatsen, ergeren zich aan framing die volgens hen sociale rechtvaardigheid reduceert tot ‘kostenposten’ of ‘idealisme zonder rekensom’. Rechts georiënteerde lezers daarentegen voelen zich weggezet als kil of onmenselijk zodra thema’s als migratie of veiligheid kritisch worden besproken. Beide kampen ervaren dat hun fundamentele waarden – solidariteit aan de ene kant, verantwoordelijkheid en orde aan de andere – onvoldoende erkend of respectvol benaderd worden.

De pers als vierde macht

Juist in dat spanningsveld staat de pers als zogenoemde vierde macht. Wij hebben niet de legitimiteit van het parlement of de overheid, maar wel de cruciale rol om machthebbers te controleren, maatschappelijke discussies te duiden en waarheidsvinding centraal te stellen. Dat betekent balanceren: niet meebuigen met de dominante emotie van het moment, maar ook niet kil wegredeneren wat mensen oprecht bezighoudt.

De journalistieke lat ligt erg hoog, de kaders zijn duidelijk maar deze stellen extreme eisen die in de praktijk niet altijd haalbaar zijn.

Het ideaalplaatje is:

• Balans: hoor en wederhoor, voorkomen selectieve keuze in feiten.
• Neutraliteit: niet de eigen voorkeur laten doorschemeren, woordkeuze is daarbij bepalend.
• Waarheidsvinding: niet de mening van de meerderheid najagen, maar de werkelijkheid zorgvuldig reconstrueren.
• Duiding: voldoende context bieden, zodat feiten niet losgezongen raken van hun betekenis.
• Heldere formulering: toegankelijk schrijven. Simplificatie mijden als dat tot vertekening leidt.

Valkuilen voor de journalist

Die bovenstaande eisen worden regelmatig geweld aangedaan door de weerbarstigheid van de dagelijkse communicatiewijze en de snelheid (of liever traagheid) waarmee aanvullende informatie kan worden verkregen.

• De bron van de informatie van een persbericht is zelden 100% objectief noch compleet.
• Behoefte aan inhaken op actualiteit met snelheid in berichtgeving kan voorbijgaan aan double checks op die eisen.
• Een tekst moet eenvoudig te begrijpen zijn, maar moet niet te lang zijn. De ideale zinslengte is afhankelijk van je doelgroep en het gewenste taalniveau. Een gemiddelde zinslengte van 15 tot 20 woorden is voor veel teksten geschikt, maar voor complexere onderwerpen kun je beter kortere zinnen gebruiken.
• Internetberichten worden vluchtig gelezen, de lezer vat daardoor niet altijd de kernboodschap, wat helaas niet bestuurbaar is.
• Achtergrondinformatie via een link bij een artikel vraagt (te) veel van de gemiddelde lezer, die daardoor zichzelf meestal maar half informeert.
• Te omzichtig formuleren leidt naar nietszeggend wollig vaag (politiek) taalgebruik.
• Vluchtige oppervlakkige reacties van buiten komen voort uit emotie, maar missen veelal argumentatie. Erop ingaan is een heilloze weg.
• Vastgeroeste ideeën en in beton gegoten principes maken een zinnige discussie lastig zo niet zinloos.

De onvermijdelijkheid van fouten

Toch moeten we onszelf ook nuchter toespreken: fouten maken is onvermijdelijk. Geen journalist kan volledig ontsnappen aan zijn of haar perspectief. De essentie zit daarom niet in het voorkomen van iedere misstap, maar in het transparant corrigeren, uitleggen en voortdurend toetsen aan die kernwaarden van de journalistiek.

Misschien is dat wel de meest objectieve houding die wij als pers kunnen aannemen: niet het claimen van absolute waarheid, maar het tonen van een permanente bereidheid tot correctie en verantwoording. Dan kan de politiek daaraan een voorbeeld nemen en wie weet helpt het voorbeeld de lezers aan een matiging enerzijds en aan een meer doordachte reactie anderzijds.

Wijze les

Onze hoofdredacteur hanteert deze vuistregel:

“Het maakt niet uit wat je schrijft en hoe je het schrijft. Compleet of incompleet. De lezers gaan altijd aan de haal met jouw tekst en zij zullen altijd het geschrevene interpreteren binnen hun eigen zin, onzin, waanzin van de dag, plus hun gekleurde denkraam (frame / bubbel) wat het zicht op de werkelijkheid beperkt. Zelfs een journalist heeft datzelfde mankement in enige mate.”

Tot slot

Ik heb “objectief” beoordeeld wie van de columnisten en redactieleden links, rechts, centrum, extreem, behoudend, reactionair enzovoort is. Mijn conclusie: we zijn een mooie afspiegeling van de lokale populatie. Ik denk dat dit een mooie kwalificatie is voor de koers die maassluis.nu vaart.

Art Chabot

---