Column(102): De diagnose van de keukentafel – hoe we elkaar ziek verklaren

Ze zat tegenover me, de vingers om een kop thee gevouwen alsof die haar overeind hield. “Hij is een narcist,” zei ze met overtuiging. “En volgens mij ook nog autistisch.” Ik hoorde mezelf zuchten. Niet omdat haar pijn me niet raakte — integendeel — maar omdat ik die woorden zó vaak hoor dat ze hun betekenis verliezen. Narcist, autist, borderliner — het zijn de nieuwe scheldwoorden van onze tijd. En ze worden gretig gebruikt, vooral door mensen die gekwetst zijn en greep willen krijgen op wat hen is overkomen.

Maar dat gemak waarmee we elkaar tegenwoordig psychologisch diagnosticeren, is verontrustend. Want zonder deskundigheid is het niet meer dan doe-het-zelf medicatie, toegediend aan een ander — zonder recept, zonder kennis, en met groot risico op schade.

De etikettenregen

Het lijkt een epidemie: overal hoor je mensen over hun “narcistische ex” of hun “autistische baas.” De psychologische taal is in de volksmond terechtgekomen en vermengt zich met emoties, frustratie en socialemediataal. Op TikTok en Instagram wemelt het van filmpjes waarin zelfverklaarde experts in één minuut uitleggen hoe je een narcist herkent: lovebombing, gaslighting, gebrek aan empathie.
Iedereen die ooit gekwetst is, vindt zich in die lijstjes terug — en voor je het weet, barst Nederland van de narcisten.

Dat is niet alleen onjuist, het is ook gevaarlijk. We gebruiken medische termen als wapens, niet als hulpmiddelen. En waar vroeger een diagnose bedoeld was om iemand te helpen, wordt hij nu ingezet om iemand af te schrijven.

De moderne heksenjacht

Ik sprak onlangs met Marijke (niet haar echte naam). Ze had een moeilijke relatie achter de rug. Haar man was dominant, hield controle, bagatelliseerde haar gevoelens. Na hun breuk zei ze: “Hij is een typische narcist, dat zie ik nu allemaal.” Toen ik vroeg wie dat had vastgesteld, zei ze: “Nou, ikzelf. Alles wat ik lees klopt met hoe hij was.”

En dáár zit de valkuil. Want zodra we onze persoonlijke pijn via een online diagnose verklaren, veranderen we van partner in amateur-psychiater. We zien niet meer een man die zijn emoties niet kan uiten of een vrouw die zich niet gehoord voelt — we zien alleen nog “de narcist” en “het slachtoffer.”

Zo wordt gedrag dat ooit menselijk was — pijnlijk, ja, maar menselijk — ineens een ziektebeeld.

Het is een moderne heksenjacht, maar dan met DSM-termen in plaats van toverspreuken.

De tweede diagnose

Een andere vrouw, Evelien, vertelde me dat haar ex “duidelijk autistische trekjes” had. Hij kon niet goed omgaan met veranderingen, had moeite met emoties en leek afstandelijk. Ze had het niet van een arts gehoord, maar van een vriendin die “daar veel over wist.”

Ook hier ging het mis. Autisme is geen etiket dat je plakt omdat iemand anders reageert dan jij verwacht. Het is een neurobiologische ontwikkelingsstoornis die alleen door deskundigen kan worden vastgesteld.

Maar in de taal van de keukentafel klinkt het alsof “autistisch” synoniem is voor “ongevoelig” of “onhandig met emoties.” Dat is niet alleen onrechtvaardig voor mensen die werkelijk autisme hebben, maar ook schadelijk voor de persoon die het label krijgt.

Want een vals etiket kan zich vastzetten. In families, in vriendengroepen, online. En reputaties zijn moeilijk te herstellen als ze eenmaal zijn besmet met een zogenaamd medisch oordeel.

Waarom we het doen

De behoefte om te diagnosticeren is begrijpelijk. Als iets pijn doet, willen we weten waarom. We willen verklaren wat we niet kunnen verdragen. Een label geeft rust: het biedt structuur in de chaos.

Maar die rust is schijn. Een diagnose zonder deskundigheid zegt vooral iets over onze behoefte aan controle, niet over de werkelijkheid van de ander. Het past ook in een bredere maatschappelijke trend. We leven in een tijd waarin zelfkennis verward wordt met psychologie en persoonlijke ervaring met waarheid. Iedereen met een TikTok-account of een zelfhulpboek voelt zich tegenwoordig een halve therapeut. De taal van de geestelijke gezondheidszorg is geclaimd door de volksmond — en daar gaat het mis.

Van zorgtaal naar zwaard

Het gebruik van psychologische termen was ooit bedoeld om te begrijpen en te genezen. Nu worden ze ingezet als zwaarden in de strijd van de persoonlijke rechtvaardiging. We gebruiken woorden als narcist of autist niet meer om te helpen, maar om af te rekenen.

En dat zegt iets over de samenleving waarin we leven: een cultuur van etiketten, oordelen en zwart-witdenken. We willen niet meer verdragen dat mensen ingewikkeld zijn. We willen de oorzaak van onze pijn in een hokje stoppen, liefst met een wetenschappelijke naam erop.

De ironie is dat we daarmee precies datgene doen wat we anderen verwijten: gebrek aan empathie.

De schade

Doe-het-zelf-diagnoses hebben slachtoffers aan beide kanten. Degene die het label krijgt, kan zich diep vernederd of machteloos voelen. Want hoe verdedig je je tegen een pseudo-medische beschuldiging?
En degene die het label uitdeelt, loopt het risico vast te blijven zitten in haar eigen slachtofferschap. Zolang de ander “ziek” is, hoef je niet meer te kijken naar je eigen aandeel, naar je eigen grenzen of patronen.

Zo verstart het gesprek. De diagnose van de keukentafel is niet helend, maar verlammend.

Tijd voor volwassenheid

Mijn advies? Wees volwassen in hoe je met pijn en teleurstelling omgaat. Gebruik geen psychologische termen als munitie. Zeg wat er is gebeurd, niet wat de ander heeft.
Zeg: “Hij negeerde mij steeds, dat deed pijn.” Niet: “Hij is een narcist.”

Wil je weten waarom je telkens in dit soort relaties belandt? Zoek dan begeleiding bij iemand die wél geschoold is in menselijk gedrag. Een coach, therapeut of psycholoog kan helpen om inzicht te krijgen zonder etiketten te plakken.

En vooral: leer verdragen dat sommige mensen gewoon moeilijk zijn, of onhandig, of emotioneel onvolwassen — zonder dat ze een stoornis hebben.

Tot slot

We zijn elkaar kwijtgeraakt in een zee van diagnoses. Wat vroeger gewoon ‘lastig gedrag’ heette, heet nu ‘narcisme’. Wat ooit ‘afstandelijkheid’ was, heet nu ‘autistische trekjes’. We spreken niet meer met elkaar, maar over elkaar – met etiketten als munitie.

Misschien is het tijd om die woorden terug te geven aan de professionals. Zodat wij weer gewoon mens mogen zijn – met al onze eigenaardigheden, tekortkomingen en onhandige pogingen om lief te hebben.

Ik heb in de zorg wel erger dingen meegemaakt, maar daar heb ik zelden zo weinig zelfinzicht gezien.

Columnisten schrijven eigen visie op persoonlijke titel.

Klik voor de definitie van een column

  Een column is géén nieuwsartikel. Wat is het wel? Onderstaande maakt duidelijk dat je een column moet begrijpen door niet alleen de woorden tot je te nemen, maar door te bedenken welke  boodschap de columnist – mogelijk tussen de regels door –  aan de lezers geeft. Begrijp je de boodschap? Zie je wat de schrijver bedoelt? Daar kan ieder individu wat van vinden. Als het een eigen pijnplek is, kan de lezer de aanvechting hebben om helemaal erin mee te gaan of er volledig tegenin te gaan. Het is goed dat je als lezer weet wat (de waarde en betekenis van) een column is.

• De aard van de journalistieke vorm van columns is dat deze informatief, leerzaam. onderhoudend maar ook kritisch, humoristisch (parodie, ironisch, sarcastisch, satirisch) en prikkelend kunnen zijn binnen een maatschappelijke context.
• Waar de columnist dat zelf nodig acht, kunnen links in de tekst staan die naar achtergrondinformatie doorverwijzen
• Wat voor de één een leuke of rake column is, is voor een ander onzin, een belediging of niet acceptabel. Youp van ’t Hek die met alles en iedereen de vloer aanveegt in zijn columns in het NRC wordt niet door iedereen gewaardeerd. Hetzelfde geldt voor Theo Holman in Het Parool en diverse andere columnisten.
• Aan columnisten wordt door de Nederlandse rechter een grote mate van vrijheid toegekend in hun columns. Deze vrijheid kan zich ook uitstrekken tot teksten die, als ze buiten een column geschreven zouden zijn, als kwetsend of beledigend gekenmerkt worden.

Zie ook bijgaande definitie van wikipedia:  

© wikipedia