Column(28): De val(kuil) van onze wethouders

Hoe onthoud je tegen wie je welke onwaarheid hebt verteld? Die vraag lijkt bijna praktisch, alsof er een geheugenprobleem aan ten grondslag ligt. Maar in werkelijkheid is zij moreel. Want wie haar serieus moet stellen, is al verdwaald. Eerlijkheid vraagt geen administratie. De waarheid hoeft niet onthouden te worden; zij is. Leugens daarentegen vragen onderhoud, context, timing en een scherp geheugen. En zelfs dan ontsnapt er vroeg of laat iets.

Filosofisch gezien is eerlijkheid geen deugd omdat zij altijd comfortabel is, maar omdat zij duurzaam is. De waarheid kan pijn doen, schuren of tegenvallen, maar zij heeft één groot voordeel: ze blijft dezelfde, ongeacht het publiek. Wie eerlijk spreekt, hoeft niet na te denken over varianten, nuances of eerdere versies. Wie liegt, leeft in een fragiel bouwwerk van woorden dat voortdurend dreigt in te storten.

Niet liegen

In het dagelijks leven zien we dit scherp terug. Iemand die niet liegt en zich onthoudt van ongefundeerde uitspraken, bouwt langzaam maar zeker geloofwaardigheid op. Dat vertrouwen is geen applaus, maar een stille reserve. Totdat die persoon een keer in de fout gaat. Eén misstap kan genoeg zijn om iets blijvends te veranderen. Niet omdat mensen onredelijk zijn, maar omdat twijfel zich makkelijker nestelt dan vertrouwen. Vanaf dat moment sluimert er iets: wat als het toen ook niet klopte?

Eerlijkheid

In het zakelijke leven is eerlijkheid misschien wel het meest tastbaar. Een leidinggevende die transparant is over cijfers, verwachtingen en risico’s, creëert rust. Medewerkers hoeven niet tussen de regels door te lezen, niet te speculeren, niet te gissen naar verborgen agenda’s. Maar wie beloftes doet die hij niet kan waarmaken, of cijfers mooier presenteert dan ze zijn, verliest iets onzichtbaars maar essentieels: moreel krediet. De volgende boodschap — zelfs als die wél klopt — wordt met argwaan ontvangen.

Hetzelfde geldt in het particuliere leven. In vriendschappen en relaties is eerlijkheid de zuurstof. Een kleine onwaarheid kan soms onschuldig lijken, bedoeld om de vrede te bewaren. Maar wie eenmaal begint met het bijstellen van de waarheid om confrontatie te vermijden, creëert afstand. Want echte nabijheid verdraagt geen fictie. Je kunt niet werkelijk gezien worden als je jezelf verhult.

De filosoof Immanuel Kant was hierin radicaal: liegen was voor hem altijd verkeerd, omdat het de ander reduceert tot middel in plaats van doel. Of men die strengheid deelt of niet, zijn inzicht blijft relevant: wie liegt, ontneemt de ander de mogelijkheid om op basis van de werkelijkheid te handelen. Dat is geen detail, dat is een inbreuk op autonomie.

In de politiek wordt dit probleem uitvergroot. Politiek draait bij uitstek om vertrouwen, juist omdat burgers veel beslissingen moeten delegeren. Wanneer eerlijkheid daar onder druk komt te staan, raakt dat niet één relatie, maar een hele gemeenschap.

Bronscheiding

Neem het voorbeeld van een fractievoorzitter in Maassluis die in 2022 fel tegen bronscheiding was. Haar woorden waren duidelijk, stellig, overtuigend. Burgers wisten waar zij stond. Maar zodra zij wethouder werd, voerde zij diezelfde bronscheiding alsnog met volle kracht in. Los van de inhoudelijke argumenten — die kunnen veranderen — blijft het beeld hangen: woorden blijken flexibel, afhankelijk van positie.

Het probleem zit hier niet alleen in beleidswijziging, maar in uitleg. Wie van inzicht verandert, moet dat benoemen, onderbouwen en erkennen. Doet men dat niet, dan ontstaat het gevoel dat eerdere standpunten instrumenteel waren. Dat schaadt het imago niet tijdelijk, maar structureel. De burger vraagt zich af: welke versie was oprecht?

Inspraak bij de bouw

Het tweede voorbeeld — de wethouder bouwen die bij elk groot project burgerparticipatie belooft, inspraak via zienswijzen aankondigt, maar vervolgens zijn plannen ongewijzigd doordramt — laat zien hoe eerlijkheid ook procedureel kan falen. Formeel klopt alles. De inspraak is er geweest. Maar inhoudelijk voelt het leeg. Hier ontstaat geen wantrouwen door een leugen, maar door een schijnwaarheid. De woorden zijn correct, de intentie niet voelbaar.

Wat doet dit met vertrouwen? Het bevestigt het vermoeden dat participatie een toneelstuk is. Dat luisteren een ritueel is zonder consequenties. En wie dat eenmaal gelooft, haakt af. Niet boos, maar gelaten. Cynisme is vaak het eindstadium van teleurgestelde eerlijkheid.

Vertrouwen

Het imago van bestuurders die zo handelen verschuift ongemerkt: van betrouwbaar naar berekenend, van benaderbaar naar gesloten. En in een tijd waarin het vertrouwen in de overheid al wankel is, werkt dit als zand in een beschadigd uurwerk. Het lijkt klein, maar versnelt het verval.

Eerlijkheid is geen garantie voor populariteit. Wie de waarheid spreekt, zal soms weerstand oproepen, stemmen verliezen, ongemak veroorzaken. Maar op de lange termijn is zij de enige strategie die geen geheugen vereist. Je hoeft niet te onthouden tegen wie je wat zei. Je hoeft niets recht te breien.

Misschien is dat de kern: eerlijkheid is niet moreel superieur omdat zij altijd loont, maar omdat zij innerlijke rust geeft. En in een samenleving vol ruis, wantrouwen en wanen van gelijk, is die rust zeldzaam geworden.

Wie eerlijk spreekt, kan struikelen. Maar wie liegt, raakt vroeg of laat de weg kwijt. En dan blijft die vraag hangen — steeds luider, steeds pijnlijker: hoe zat het ook alweer, tegen wie zei ik wat?

Columnisten schrijven eigen visie op persoonlijke titel.

Klik voor de definitie van een column

  Een column is géén nieuwsartikel. Wat is het wel? Onderstaande maakt duidelijk dat je een column moet begrijpen door niet alleen de woorden tot je te nemen, maar door te bedenken welke  boodschap de columnist – mogelijk tussen de regels door –  aan de lezers geeft. Begrijp je de boodschap? Zie je wat de schrijver bedoelt? Daar kan ieder individu wat van vinden. Als het een eigen pijnplek is, kan de lezer de aanvechting hebben om helemaal erin mee te gaan of er volledig tegenin te gaan. Het is goed dat je als lezer weet wat (de waarde en betekenis van) een column is.

• De aard van de journalistieke vorm van columns is dat deze informatief, leerzaam. onderhoudend maar ook kritisch, humoristisch (parodie, ironisch, sarcastisch, satirisch) en prikkelend kunnen zijn binnen een maatschappelijke context.
• Waar de columnist dat zelf nodig acht, kunnen links in de tekst staan die naar achtergrondinformatie doorverwijzen
• Wat voor de één een leuke of rake column is, is voor een ander onzin, een belediging of niet acceptabel. Youp van ’t Hek die met alles en iedereen de vloer aanveegt in zijn columns in het NRC wordt niet door iedereen gewaardeerd. Hetzelfde geldt voor Theo Holman in Het Parool en diverse andere columnisten.
• Aan columnisten wordt door de Nederlandse rechter een grote mate van vrijheid toegekend in hun columns. Deze vrijheid kan zich ook uitstrekken tot teksten die, als ze buiten een column geschreven zouden zijn, als kwetsend of beledigend gekenmerkt worden.

Zie ook bijgaande definitie van wikipedia:  

© wikipedia