Column(44): Als de hitte blijft: wat doet dat met Nederland?

Deze week kleurde een deel van Nederland rood op de waarschuwingskaarten. Temperaturen ruim boven de dertig graden zijn geen uitzondering meer. Wat vroeger een bijzondere zomerweek was, lijkt steeds vaker onderdeel te worden van ons nieuwe normaal. Toch blijft extreme hitte meer dan een meteorologisch verschijnsel. Zij grijpt in op ons lichaam, ons gedrag en misschien zelfs op onze manier van leven.

De oude Griekse filosoof Aristotle merkte al op dat de mens een wezen is dat moet leven in overeenstemming met de natuur. In zijn Politica en Ethica Nicomachea benadrukt hij dat matiging en evenwicht voorwaarden zijn voor een goed leven. Maar wat gebeurt er wanneer de natuur zelf haar evenwicht lijkt te verliezen?

Jongeren: onverwoestbaar, totdat het misgaat

Kinderen en jongeren lijken vaak bestand tegen alles. Zij spelen, sporten en trekken zich weinig aan van waarschuwingen. Toch zijn zij kwetsbaar voor uitdroging en oververhitting. Hun lichaam moet nog leren omgaan met extreme omstandigheden. Psychologen wijzen daarnaast op een ander effect: concentratieverlies. Onderzoek van cognitief psycholoog Daniel Kahneman laat zien dat mentale prestaties sterk afhankelijk zijn van lichamelijke belasting. Vermoeidheid en hitte verminderen ons vermogen om zorgvuldig na te denken. Dat merken scholen, ouders en jongeren zelf. Een lokaal voetbaltoernooi wordt afgelast. Een examenweek voelt zwaarder. Buiten spelen maakt plaats voor binnen schuilen achter ventilatoren en schermen. De jeugd past zich aan, maar verliest tegelijkertijd iets van haar vanzelfsprekende bewegingsvrijheid.

Volwassenen: werken onder druk

Voor volwassenen heeft hitte vooral economische en sociale gevolgen. Productiviteit neemt af. Mensen slapen slechter. Irritaties lopen sneller op. De Amerikaanse psycholoog Craig A. Anderson heeft onderzoek gedaan naar de relatie tussen warmte en agressie. Zijn bevindingen suggereren dat langdurige hitte gevoelens van frustratie en prikkelbaarheid kan versterken. Niet omdat mensen slechter worden, maar omdat lichamelijke stress psychologische gevolgen heeft. Wie een nacht nauwelijks slaapt door tropische temperaturen, reageert de volgende dag minder geduldig. Dat zien we thuis, op het werk en in het verkeer. Ook de arbeidswereld verandert. Bouwplaatsen liggen stil. Openbaar vervoer kampt met problemen. Kantoren investeren in koeling en thuiswerken wordt opnieuw aantrekkelijk.

Ouderen: de grootste kwetsbaarheid

De zwaarste gevolgen treffen ouderen. Naarmate mensen ouder worden, vermindert het vermogen van het lichaam om warmte te reguleren. Dorstprikkels worden zwakker en bestaande aandoeningen kunnen verergeren. Hart- en vaatproblemen, uitdroging en uitputting liggen op de loer. Volgens deskundigen van het Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut en het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu behoren ouderen tot de grootste risicogroepen tijdens hittegolven. Daarom zijn eenvoudige menselijke handelingen van groot belang: een telefoontje naar een alleenwonende buurman, een glas water aanbieden of even controleren of iemand de gordijnen gesloten heeft. Extreme hitte maakt duidelijk hoe afhankelijk mensen van elkaar blijven, ook in een hoogtechnologische samenleving.

Wat zeggen klimatologen?

Klimaatwetenschappers waarschuwen al jaren dat hitte-extremen in Europa waarschijnlijk vaker en intensiever zullen voorkomen. Pier Vellinga benadrukt regelmatig dat Nederland zich moet voorbereiden op een warmer klimaat, met gevolgen voor waterbeheer, infrastructuur en volksgezondheid. Ook Jean-Pascal van Ypersele wijst erop dat klimaatverandering niet alleen een milieuvraagstuk is, maar vooral een maatschappelijk vraagstuk. Toch blijft voorzichtigheid geboden. Niemand weet precies hoe snel ontwikkelingen zich zullen voltrekken of welke technologische oplossingen nog ontstaan. Wie beweert de toekomst exact te kennen, bedrijft eerder profetie dan wetenschap.

Een ander levensritme?

Misschien verandert uiteindelijk niet alleen het weer, maar ook ons ritme. In Zuid-Europese landen zijn siësta’s, gesloten winkels en avondactiviteiten al eeuwenlang gebruikelijk. Wellicht bewegen wij ons langzaam in die richting. Meer werken in de vroege ochtend. Meer leven in de avonduren. Meer aandacht voor schaduw, water en verkoeling in de inrichting van onze steden. Dat is voorlopig speculatie. Koffiedik kijken, zoals men zegt. Maar de mogelijkheid alleen al roept vragen op. Wat betekent het voor landbouw? Voor energiegebruik? Voor sportverenigingen? Voor ouderenzorg? Voor onze traditionele zomervakanties? Nederland is gebouwd op beheersing van water. Misschien wordt beheersing van warmte wel de volgende grote opgave.

De filosofische les van de hitte

De Romeinse filosoof Seneca schreef in zijn Brieven aan Lucilius: “Wij beheersen de natuur niet; wij leren ermee te leven.” Die uitspraak klinkt verrassend modern. Technologie geeft ons veel mogelijkheden, maar niet onbeperkte macht. Een airco kan verkoelen, maar niet alle maatschappelijke gevolgen wegnemen. Dijken beschermen tegen water, maar lossen geen slapeloze nachten op. Misschien is de belangrijkste les van deze hete dagen wel nederigheid.

De Franse filosoof Blaise Pascal schreef: “De mens is slechts een riet, het zwakste in de natuur, maar hij is een denkend riet.” (Pensées, 1670)

Wij zijn kwetsbaar. Maar juist doordat wij kunnen nadenken, vooruitkijken en voor elkaar zorgen, beschikken wij over iets krachtigs. Mijn zorg is niet alleen dat het warmer wordt. Mijn zorg is dat wij wennen aan uitzonderingen en vergeten dat aanpassing tijd, solidariteit en verstandig beleid vergt.

Want als extreme hitte werkelijk een vast onderdeel van ons leven wordt, dan vraagt dat meer dan zonnebrandcrème en een ventilator. Het vraagt om een samenleving die begrijpt dat klimaat uiteindelijk niet alleen over graden gaat, maar over mensen.

Columnisten schrijven eigen visie op persoonlijke titel.

Klik voor de definitie van een column

  Een column is géén nieuwsartikel. Wat is het wel? Onderstaande maakt duidelijk dat je een column moet begrijpen door niet alleen de woorden tot je te nemen, maar door te bedenken welke  boodschap de columnist – mogelijk tussen de regels door –  aan de lezers geeft. Begrijp je de boodschap? Zie je wat de schrijver bedoelt? Daar kan ieder individu wat van vinden. Als het een eigen pijnplek is, kan de lezer de aanvechting hebben om helemaal erin mee te gaan of er volledig tegenin te gaan. Het is goed dat je als lezer weet wat (de waarde en betekenis van) een column is.

• De aard van de journalistieke vorm van columns is dat deze informatief, leerzaam. onderhoudend maar ook kritisch, humoristisch (parodie, ironisch, sarcastisch, satirisch) en prikkelend kunnen zijn binnen een maatschappelijke context.
• Waar de columnist dat zelf nodig acht, kunnen links in de tekst staan die naar achtergrondinformatie doorverwijzen
• Wat voor de één een leuke of rake column is, is voor een ander onzin, een belediging of niet acceptabel. Youp van ’t Hek die met alles en iedereen de vloer aanveegt in zijn columns in het NRC wordt niet door iedereen gewaardeerd. Hetzelfde geldt voor Theo Holman in Het Parool en diverse andere columnisten.
• Aan columnisten wordt door de Nederlandse rechter een grote mate van vrijheid toegekend in hun columns. Deze vrijheid kan zich ook uitstrekken tot teksten die, als ze buiten een column geschreven zouden zijn, als kwetsend of beledigend gekenmerkt worden.

Zie ook bijgaande definitie van wikipedia:  

© wikipedia