Column(45): De straatgeneraals van mijn jeugd

Ik ben blij dat ik er niet meer woon. Dat klinkt hard, maar soms kijk ik terug op de buurt waarin ik ben opgegroeid en denk ik: wat een wonder dat mijn ouders het daar tientallen jaren hebben volgehouden. Niet vanwege criminaliteit of verloedering. Integendeel. Het waren keurige straten, nette voortuinen en vriendelijke mensen.

Maar tussen al dat keurige woonde ook een bijzonder fenomeen: de bemoeizuchtige buurvrouw.

Iedere Nederlandse wijk lijkt haar eigen exemplaren te hebben.

De control freak

Allereerst is daar de vrouw die voortdurend toezicht houdt op de openbare orde. Zodra kinderen kattenkwaad uithalen, verschijnt zij uit het niets. Laat een hondeneigenaar zijn dier ergens snuffelen, dan volgt een terechtwijzing. Staat een auto vijf minuten verkeerd geparkeerd, dan wordt de bestuurder persoonlijk op zijn maatschappelijke verantwoordelijkheid gewezen.

Psychologisch gezien is dit gedrag vaak verbonden met een sterke behoefte aan controle en voorspelbaarheid. Mensen ervaren rust wanneer hun omgeving voldoet aan duidelijke normen. De Amerikaanse psycholoog Julian Rotter beschreef al het belang van een locus of control: de overtuiging dat men invloed kan uitoefenen op gebeurtenissen.

Het probleem ontstaat wanneer die behoefte aan orde zich uitstrekt tot het leven van anderen.

De straat wordt dan een privé-koninkrijk.

Het nieuwsgierig Aagje

Dan is er de buurvrouw die toevallig altijd buiten staat wanneer er iets gebeurt. Ze wiedt onkruid dat er nauwelijks is. Ze poetst een tuinhekje dat gisteren ook al glom. En ondertussen registreert zij feilloos wie er op bezoek komt, welke auto voorrijdt en waarom de overbuurman opeens drie dagen afwezig is.

Mensen zijn sociale wezens. Aristoteles noemde de mens niet voor niets een zoon politikon: een gemeenschapsdier. Nieuwsgierigheid hoort daarbij. Maar nieuwsgierigheid kent een grens. Wanneer belangstelling omslaat in permanente observatie, verandert betrokkenheid in sociale controle.

Niet iedereen wil immers leven in een openluchtversie van een realityprogramma.

Het wandelende roddelblad

Een derde type is de sociale babbelaar. Op zichzelf vaak vriendelijk en behulpzaam. Zij kent iedereen en iedereen kent haar. Het probleem is alleen dat informatie bij haar geen eindbestemming heeft, maar een tussenstation. Wat als vertrouwelijk gesprek begon, wordt later gepresenteerd als algemeen bekende waarheid.

Psychologen zien roddelen niet uitsluitend als negatief. Onderzoek van Robin Dunbar suggereert zelfs dat roddel een sociale functie heeft: het versterkt groepsbanden en helpt normen over te dragen. Maar zoals met zoveel menselijke eigenschappen geldt ook hier de gulden middenweg. Waar informatie-uitwisseling omslaat in karakterbesprekingen en achterklap, ontstaat wantrouwen.

Niemand voelt zich veilig in een omgeving waar woorden sneller reizen dan het licht.

De neuroot van de buurt

Ook onmisbaar is de vrouw die voortdurend waakt voor dreigend onheil. De eerste rookpluim van een barbecue leidt tot alarm. Een vuurkorf in november veroorzaakt morele verontwaardiging. Een bal tegen een schutting lijkt het begin van maatschappelijke ontwrichting. Achter dit gedrag schuilt vaak angst. Psychologen wijzen erop dat mensen met een verhoogde gevoeligheid voor dreiging eerder geneigd zijn risico’s te overschatten. Wat voor de één gezelligheid is, voelt voor de ander als gevaar.

Dat verdient begrip. Maar begrip betekent niet dat de hele buurt voortdurend op eieren moet lopen.

De achterdochtige eenling

Misschien nog tragischer is de buurvrouw die ervan overtuigd is dat iedereen over haar praat. Uit zelfbescherming trekt zij zich terug. Ze groet nauwelijks, vermijdt gesprekken en interpreteert neutraliteit als vijandigheid. En juist daardoor ontstaan er speculaties. Niet uit kwaadaardigheid, maar uit menselijke nieuwsgierigheid.

Psychologen noemen dit een self-fulfilling prophecy: verwachtingen die zichzelf waarmaken. Door afstand te houden, bevestigt men onbedoeld precies datgene waarvoor men bang was.

Wat zoeken deze vrouwen eigenlijk?

Achter al deze gedragingen schuilen herkenbare menselijke behoeften. De behoefte aan controle. Aan verbondenheid. Aan erkenning. Aan veiligheid. Aan betekenis.

De straat wordt voor sommigen een sociaal podium waarop zij invloed, identiteit en relevantie ervaren. Zeker wanneer kinderen uit huis zijn, werk verdwijnt of sociale kringen kleiner worden, kan de directe leefomgeving een buitengewoon belangrijk domein worden.

Dat verdient mededogen. Mededogen betekent niet dat alles gezond is voor de omgeving, want een buurt waarin mensen voortdurend worden aangesproken, geobserveerd of besproken, verliest iets wezenlijks: ontspanning. Het spontane verdwijnt. Men gaat nadenken voordat men een barbecue aansteekt, bezoek ontvangt of een afwijkende mening uitspreekt.

De filosoof Michel de Montaigne schreef al: “De grootste zaak ter wereld is te weten hoe men zichzelf toebehoort.” (Essais, Boek I, hoofdstuk 39)

Niet iedereen hoeft voortdurend deel uit te maken van het leven van anderen.

Hoe hebben mijn ouders dit overleefd?

Achteraf bewonder ik mijn ouders meer dan ooit. Hun strategie was eenvoudig. Ze bleven vriendelijk, maar hielden gezonde afstand. Ze luisterden zonder alles te geloven. Ze groetten zonder overal aan mee te doen. Ze voerden geen oorlogen over schuttingen, parkeerplaatsen of geraniums. De stoïcijnse filosoof Seneca gaf daar tweeduizend jaar geleden al een bruikbaar advies voor: “Wij lijden vaker in onze verbeelding dan in de werkelijkheid.” (Epistulae Morales ad Lucilium, brief 13)

Mijn ouders begrepen intuïtief wat Seneca bedoelde. Niet iedere opmerking vraagt om een reactie. Niet iedere bemoeienis verdient een tegenaanval. Soms is de hoogste wijsheid eenvoudigweg: vriendelijk blijven, je eigen leven leiden en beseffen dat achter veel bemoeizucht uiteindelijk dezelfde menselijke verlangens schuilgaan als bij ons allemaal.

En toch ben ik blij dat ik inmiddels ergens anders woon…

Columnisten schrijven eigen visie op persoonlijke titel.

Klik voor de definitie van een column

  Een column is géén nieuwsartikel. Wat is het wel? Onderstaande maakt duidelijk dat je een column moet begrijpen door niet alleen de woorden tot je te nemen, maar door te bedenken welke  boodschap de columnist – mogelijk tussen de regels door –  aan de lezers geeft. Begrijp je de boodschap? Zie je wat de schrijver bedoelt? Daar kan ieder individu wat van vinden. Als het een eigen pijnplek is, kan de lezer de aanvechting hebben om helemaal erin mee te gaan of er volledig tegenin te gaan. Het is goed dat je als lezer weet wat (de waarde en betekenis van) een column is.

• De aard van de journalistieke vorm van columns is dat deze informatief, leerzaam. onderhoudend maar ook kritisch, humoristisch (parodie, ironisch, sarcastisch, satirisch) en prikkelend kunnen zijn binnen een maatschappelijke context.
• Waar de columnist dat zelf nodig acht, kunnen links in de tekst staan die naar achtergrondinformatie doorverwijzen
• Wat voor de één een leuke of rake column is, is voor een ander onzin, een belediging of niet acceptabel. Youp van ’t Hek die met alles en iedereen de vloer aanveegt in zijn columns in het NRC wordt niet door iedereen gewaardeerd. Hetzelfde geldt voor Theo Holman in Het Parool en diverse andere columnisten.
• Aan columnisten wordt door de Nederlandse rechter een grote mate van vrijheid toegekend in hun columns. Deze vrijheid kan zich ook uitstrekken tot teksten die, als ze buiten een column geschreven zouden zijn, als kwetsend of beledigend gekenmerkt worden.

Zie ook bijgaande definitie van wikipedia:  

© wikipedia