Ouder worden vraagt moed. Het vraagt om veerkracht, om steeds opnieuw uit te vinden hoe je in het leven wilt staan. Maar er is één valkuil die ik in mijn omgeving en in de ouderenzorg steeds vaker tegenkom: de neiging om achterover te leunen en geen initiatief meer te nemen. Alsof contacten vanzelf blijven bestaan, alsof vriendschappen geen onderhoud vragen.

Het probleem is dat dit zelden goed afloopt. Wie nalaat zijn of haar sociale netwerk te onderhouden, loopt het risico eenzaam oud te worden. En eenzaamheid is geen modieus begrip uit beleidsnota’s – het is een sluipend gif dat de laatste levensfase zwaar kan vergallen.

Het instorten van een netwerk

Neem het voorbeeld van een echtpaar dat altijd samen was. Zij deden alles met z’n tweeën: vakanties, etentjes, verjaardagen. Hij regelde de contacten, zij genoot mee. Maar wanneer hij plotseling overlijdt, valt haar wereld stil. Niet alleen mist ze haar levensgezel, ze ontdekt ook dat haar netwerk grotendeels van hem afhankelijk was.

De mensen die ooit zo dichtbij leken, blijken vooral zijn vrienden te zijn geweest. Bezoekjes blijven uit, telefoontjes verstommen. Zij blijft achter in een huis dat ineens veel te groot voelt. Ze schuifelt door de kamers, wachtend tot iemand haar belt. Het verdriet om haar partner wordt versterkt door een allesomvattend gevoel van alleen-zijn.

Ik heb het vaker gezien. Mensen die jarenlang vertrouwden op de dynamiek van de ander, en pas bij het wegvallen ontdekken dat hun eigen sociale wortels te dun zijn geworden. Wat rest is een pijnlijk isolement, waarin de dagen zich voortslepen zonder structuur of betekenis.

De weduwe die zich terugtrekt

Een ander voorbeeld is de vrouw die, na het overlijden van haar man, niet meer naar de bridgeclub of de koffieochtenden gaat. Ze zegt dat het haar te confronterend is, dat ze niet kan aanzien hoe anderen wél samen verder gaan. Dus blijft ze thuis. Eén keer overslaan wordt twee keer, en voor ze het weet is ze uit de kring verdwenen.

Het resultaat is dat ze in één klap alles kwijt is: niet alleen haar partner, maar ook de groep vrouwen die jarenlang een anker voor haar waren. De gesprekken, het lachen, de vanzelfsprekendheid van “elkaar kennen” – allemaal weg. Ze blijft zitten met haar herinneringen, maar zonder het warme netwerk dat haar zou kunnen dragen.

Wie de stap niet zet om toch te gaan, om toch de drempel te nemen, wordt afgesneden van de bron van troost die vriendschap kan zijn. En vaak is het vrijwel onmogelijk om dat later weer op te bouwen. Want wie eenmaal uit beeld is geraakt, wordt niet zomaar weer opgenomen.

Gevolgen van dit stille probleem

De gevolgen zijn ingrijpend. Eenzaamheid verhoogt de kans op depressie, lichamelijke achteruitgang en zelfs vroegtijdig overlijden. Het is niet alleen een sociaal probleem, het is een gezondheidsprobleem. Maar omdat het zich achter voordeuren afspeelt, blijft het grotendeels onzichtbaar.

Onze maatschappij kijkt ondertussen liever de andere kant op. Er is nauwelijks oog voor de kwetsbaarheid van ouderen die uit hun netwerk vallen. Beleidsstukken staan vol met termen als “zelfredzaamheid” en “eigen regie”. Mooie woorden, maar ze gaan voorbij aan het feit dat juist ouderen vaak niet meer de kracht hebben om die regie nog zelf te pakken.

Het schrijnende is dat we steeds meer in een samenleving leven waarin het sociale cement afbrokkelt. Vroeger waren er vanzelfsprekende verbanden: de kerk, de buurt, de vereniging. Nu zijn dat losse flodders geworden. Als iemand daaruit stapt of wegvalt, is er zelden nog een vangnet.

Wat betekent dit voor ouderen van 70+?

Voor de generatie die nu 70-plus is, betekent het dat ze kwetsbaarder zijn dan ze zelf denken. Hun netwerk is niet meer vanzelfsprekend, en hun kinderen en kleinkinderen hebben vaak drukke levens die niet dagelijks ruimte laten voor aandacht. Dat hoeft niet te betekenen dat er geen liefde is, maar wel dat ouderen meer op zichzelf teruggeworpen worden.

Daar komt nog iets bij: veel ouderen schamen zich voor hun eenzaamheid. Ze willen niet “lastig vallen”, ze houden de schijn op dat het wel gaat. Zo wordt het probleem nog dieper weggestopt, tot het op een dag niet meer te verbergen valt.

De onderliggende oorzaak

De kern van dit alles is een subtiele, maar fnuikende verschuiving in onze cultuur. Waar vroeger gemeenschap vanzelfsprekend was, heerst nu de illusie dat iedereen autonoom is en alles zelf kan regelen. Het ideaal van onafhankelijkheid wordt ons met de paplepel ingegoten. Maar juist in de ouderdom blijkt dat een gevaarlijk ideaal.

Want de waarheid is: niemand kan zonder anderen. Juist wie ouder wordt, heeft nabijheid nodig. Contact, aanraking, een gesprek, een luisterend oor. Als die basis verdwijnt, wordt ouder worden eenzaam en kil.

Tot slot

De voorbeelden van de weduwe die thuisblijft en de vrouw die haar netwerk verliest, zijn geen uitzonderingen. Ze zijn illustratief voor een groter probleem dat zich in stilte voltrekt.

De oplossing is niet simpel, maar begint met bewustzijn. Contacten onderhouden vraagt inspanning, ook – of misschien juist – wanneer je ouder wordt. Het vraagt om moed om te blijven meedoen, om jezelf niet terug te trekken. En het vraagt om een samenleving die opnieuw beseft dat zorg niet alleen medisch of financieel is, maar ook sociaal.

Want zonder elkaar verliezen we de essentie van mens-zijn.

Columnisten schrijven eigen visie op persoonlijke titel.

Klik voor de definitie van een column

  Een column is géén nieuwsartikel. Wat is het wel? Onderstaande maakt duidelijk dat je een column moet begrijpen door niet alleen de woorden tot je te nemen, maar door te bedenken welke  boodschap de columnist – mogelijk tussen de regels door –  aan de lezers geeft. Begrijp je de boodschap? Zie je wat de schrijver bedoelt? Daar kan ieder individu wat van vinden. Als het een eigen pijnplek is, kan de lezer de aanvechting hebben om helemaal erin mee te gaan of er volledig tegenin te gaan. Het is goed dat je als lezer weet wat (de waarde en betekenis van) een column is.

• De aard van de journalistieke vorm van columns is dat deze informatief, leerzaam. onderhoudend maar ook kritisch, humoristisch (parodie, ironisch, sarcastisch, satirisch) en prikkelend kunnen zijn binnen een maatschappelijke context.
• Waar de columnist dat zelf nodig acht, kunnen links in de tekst staan die naar achtergrondinformatie doorverwijzen
• Wat voor de één een leuke of rake column is, is voor een ander onzin, een belediging of niet acceptabel. Youp van ’t Hek die met alles en iedereen de vloer aanveegt in zijn columns in het NRC wordt niet door iedereen gewaardeerd. Hetzelfde geldt voor Theo Holman in Het Parool en diverse andere columnisten.
• Aan columnisten wordt door de Nederlandse rechter een grote mate van vrijheid toegekend in hun columns. Deze vrijheid kan zich ook uitstrekken tot teksten die, als ze buiten een column geschreven zouden zijn, als kwetsend of beledigend gekenmerkt worden.

Zie ook bijgaande definitie van wikipedia:  

© wikipedia