Column(4): De zwakte van herhaling

Er zijn weinig dingen vermoeiender dan jezelf horen zeggen wat je gisteren ook al zei. Ouders kennen het. Partners kennen het. Coaches, leraren en therapeuten eveneens. Het gevoel dat woorden slijten door gebruik. Dat dezelfde boodschap, ooit helder en betekenisvol, langzaam verandert in achtergrondruis.

“Ruim je kamer op.”
“Je saboteert jezelf.”
“Je moet grenzen leren stellen.”
“Je moet verantwoordelijkheid nemen.”

In het begin klinkt het nog als begeleiding. Later als frustratie. Uiteindelijk soms als wanhoop.

Herhaling heeft een vreemde paradox in zich. We herhalen omdat iets belangrijk is, maar juist door de herhaling verliest het zijn kracht. Toch ligt achter die eindeloze herhaling meestal geen onwil, maar een patroon. En patronen zijn zelden oppervlakkig.

De psychologie weet al decennia dat gedrag zichzelf graag conserveert. Het brein houdt van voorspelbaarheid, zelfs wanneer die voorspelbaarheid destructief is. Een kind dat steeds liegt, een partner die telkens explodeert, een cliënt die hardnekkig vermijding blijft opzoeken – vaak zien we het gedrag als keuze, terwijl het dikwijls een overlevingsstrategie is geworden.

Vanuit de leertheorie ontstaat herhaald gedrag doordat het ooit iets heeft opgeleverd. Vermijding reduceert angst. Woede creëert controle. Apathie voorkomt afwijzing. Zelfs destructief gedrag kan neurologisch lonend zijn omdat het spanning verlaagt. Het brein beloont korte termijn verlichting sneller dan lange termijn groei.

In de psychiatrie zien we daarnaast dat herhaling vaak samenhangt met dieperliggende stoornissen of kwetsbaarheden. Bij ADHD ontstaat bijvoorbeeld een chronisch probleem met impulscontrole en executieve functies. De persoon begrijpt de les vaak wél, maar kan haar niet stabiel uitvoeren. Bij trauma zien we dat oude alarmreacties het rationele denken blijven overschrijven. Het lichaam reageert dan sneller dan het inzicht.

Bij persoonlijkheidsproblematiek wordt herhaling soms bijna een identiteit. Iemand die voortdurend relaties ontwricht, handelt niet altijd uit kwaadwilligheid, maar vanuit diepgewortelde schema’s van verlating, wantrouwen of minderwaardigheid. De omgeving ziet manipulatie; de persoon zelf ervaart vaak overleving.

En depressie verdient hierin een aparte vermelding. Niet alleen omdat depressieve mensen vastlopen, maar omdat depressie het vermogen aantast om betekenis te voelen bij verandering. Adviezen landen dan cognitief wel, maar emotioneel niet meer. Alsof woorden geen gewicht meer hebben.

De grote vergissing van veel begeleiders is dat inzicht automatisch tot verandering zou moeten leiden. Maar inzicht is slechts bewustzijn. Geen transformatie.

Dat verklaart meteen het tweede probleem van herhaling: waarom lessen steeds minder effect krijgen.

De ouder denkt: “Hoe vaak moet ik dit nog uitleggen?”

De therapeut denkt: “Waarom blijft hij terugvallen?”

De coach denkt: “Hij weet toch precies wat hij moet doen?”

Maar kennis en gedragsintegratie zijn neurologisch niet hetzelfde proces.

Mensen leren niet primair door logica. Ze leren door emotionele veiligheid, herhaling van ervaring, interne motivatie en voldoende cognitieve capaciteit. Wanneer iemand chronisch onder stress staat, verschuift het brein richting overleving. Het limbisch systeem domineert dan het rationele denken. In gewone taal: iemand kan oprecht begrijpen wat goed is, en het tóch niet kunnen toepassen.

Daarnaast ontstaat bij voortdurende correctie een psychologisch afweermechanisme. Reactance noemt men dat: de innerlijke weerstand die ontstaat wanneer iemand zich gecontroleerd voelt. Hoe meer druk, hoe sterker de tegenkracht. Vooral adolescenten, maar ook volwassenen, sluiten zich dan af voor precies de boodschap die ze nodig hebben.

Nog complexer wordt het wanneer schaamte een rol speelt. Veel mensen die blijven falen, horen adviezen niet meer als hulp, maar als bevestiging van hun tekortschieten. De boodschap “je moet veranderen” wordt dan innerlijk vertaald naar “je bent niet goed genoeg.” Vanaf dat moment stopt leren vrijwel volledig. Schaamte vernauwt namelijk het vermogen tot reflectie.

En soms is er nóg iets pijnlijkers aan de hand: de boodschap klopt inhoudelijk wel, maar sluit niet aan op het ontwikkelingsniveau van degene die haar ontvangt. We overschatten voortdurend hoeveel zelfreflectie, emotieregulatie en abstract denkvermogen mensen werkelijk bezitten. Niet iedereen kan zichzelf analyseren op het niveau dat moderne coaching en therapie vaak vereisen.

Dat vraagt om bescheidenheid, want herhaling is niet alleen een teken van weerstand bij de ander. Soms is het ook een teken van rigiditeit bij de helper. Wanneer één boodschap honderd keer niet werkt, is de kans groot dat niet alleen de ontvanger vastzit, maar ook de boodschapper.

Misschien ligt de toekomst van begeleiding daarom minder in harder spreken, en meer in anders kijken.

Meer aandacht voor neurodiversiteit.
Meer kennis van trauma.
Meer begrip van hechting.
Meer focus op emotionele veiligheid vóór gedragsverandering.
Minder moralistische correctie.
Minder geloof dat inzicht alleen voldoende is.

En misschien vooral dit: leren is geen lineair proces. Mensen veranderen zelden op het moment dat wij het logisch vinden. Groei verloopt grillig, defensief, vertraagd en vaak pas nadat iemand zich werkelijk gezien voelt. Niet gecorrigeerd, maar begrepen. Dat maakt herhaling niet zinloos. Maar wel kwetsbaar.

Woorden verliezen kracht wanneer ze alleen nog dienen om gedrag te bestrijden. Ze hervinden hun betekenis wanneer ze opnieuw contact maken met de mens achter het patroon.

Columnisten schrijven eigen visie op persoonlijke titel.

Klik voor de definitie van een column

  Een column is géén nieuwsartikel. Wat is het wel? Onderstaande maakt duidelijk dat je een column moet begrijpen door niet alleen de woorden tot je te nemen, maar door te bedenken welke  boodschap de columnist – mogelijk tussen de regels door –  aan de lezers geeft. Begrijp je de boodschap? Zie je wat de schrijver bedoelt? Daar kan ieder individu wat van vinden. Als het een eigen pijnplek is, kan de lezer de aanvechting hebben om helemaal erin mee te gaan of er volledig tegenin te gaan. Het is goed dat je als lezer weet wat (de waarde en betekenis van) een column is.

• De aard van de journalistieke vorm van columns is dat deze informatief, leerzaam. onderhoudend maar ook kritisch, humoristisch (parodie, ironisch, sarcastisch, satirisch) en prikkelend kunnen zijn binnen een maatschappelijke context.
• Waar de columnist dat zelf nodig acht, kunnen links in de tekst staan die naar achtergrondinformatie doorverwijzen
• Wat voor de één een leuke of rake column is, is voor een ander onzin, een belediging of niet acceptabel. Youp van ’t Hek die met alles en iedereen de vloer aanveegt in zijn columns in het NRC wordt niet door iedereen gewaardeerd. Hetzelfde geldt voor Theo Holman in Het Parool en diverse andere columnisten.
• Aan columnisten wordt door de Nederlandse rechter een grote mate van vrijheid toegekend in hun columns. Deze vrijheid kan zich ook uitstrekken tot teksten die, als ze buiten een column geschreven zouden zijn, als kwetsend of beledigend gekenmerkt worden.

Zie ook bijgaande definitie van wikipedia:  

© wikipedia