Column(5): Empathie versus grenzen stellen

Er zijn van die eigenschappen die vrijwel altijd als positief worden gezien. Empathie is er zo één. Wie invoelend is, wie oog heeft voor het verdriet van anderen en bereid is te helpen, krijgt zelden kritiek. Integendeel. We prijzen het vermogen om mee te voelen, om er voor elkaar te zijn en om niet weg te kijken wanneer iemand het moeilijk heeft.

Toch zit er een schaduwkant aan empathie waar opvallend weinig over wordt gesproken. Hoe meer je voelt wat een ander voelt, hoe groter het risico dat je vergeet te voelen wat er in jezelf gebeurt.

Ik zie dat regelmatig terug bij mensen in de zorg, het onderwijs en bij mantelzorgers. Maar eerlijk gezegd ook bij veel ouders, partners en vrienden. Mensen die zichzelf omschrijven als betrokken, loyaal en zorgzaam. Eigenschappen waar ze terecht trots op mogen zijn. Tegelijkertijd zijn het vaak dezelfde mensen die op een dag ontdekken dat ze moe zijn. Niet een beetje moe, maar uitgeput. Ze hebben maanden of jaren voor iedereen gezorgd, behalve voor zichzelf.

In de psychologie wordt vaak onderscheid gemaakt tussen empathie en compassie. Dat lijkt een klein verschil, maar het is een belangrijk onderscheid.

Empathie betekent dat je meevoelt met de emoties van een ander. Je voelt als het ware een stukje van hun pijn, verdriet of angst. Compassie gaat een stap verder. Je herkent het lijden van de ander, maar behoudt tegelijkertijd voldoende afstand om effectief te kunnen helpen.

Dat verschil lijkt subtiel, maar kan het verschil maken tussen helpen en opgebrand raken.

Stel je een vriend voor die midden in een scheiding zit. Hij belt je iedere avond. In het begin luister je aandachtig. Natuurlijk doe je dat. Dat is wat vrienden doen. Maar na verloop van tijd merk je dat elk gesprek twee uur duurt. Je slaapt slechter. Je denkt voortdurend aan zijn problemen. Wanneer je telefoon gaat, voel je zelfs een lichte spanning. Veel mensen denken dat de oplossing is om nog beter hun best te doen. Nog meer luisteren. Nog meer beschikbaar zijn, maar juist daar ontstaat vaak het probleem.

Wie geen grenzen stelt, helpt uiteindelijk niemand. Dat klinkt misschien hard, maar psychologie laat iets interessants zien. Mensen die voortdurend over hun eigen grenzen heen gaan, ontwikkelen vaker stressklachten, emotionele uitputting en gevoelens van machteloosheid. Hun draagkracht neemt af. Daardoor worden ze op termijn juist minder beschikbaar voor de mensen die ze willen helpen. Een grens is daarom geen vorm van egoïsme. Het is een voorwaarde voor duurzame betrokkenheid.

Toch vinden veel mensen grenzen stellen lastig. Niet omdat ze niet weten hoe het moet, maar omdat er vaak een diepere angst onder zit. De angst om egoïstisch gevonden te worden. De angst om iemand teleur te stellen. De angst om afgewezen te worden.

Vanuit hechtingspsychologie is dat goed te begrijpen. Mensen zijn sociale wezens. Verbondenheid is geen luxe, maar een fundamentele behoefte. Voor veel mensen voelt “nee” zeggen daarom alsof ze de relatie in gevaar brengen. Gezonde relaties kunnen juist tegen grenzen. Sterker nog: gezonde relaties hebben grenzen nodig. Een relatie zonder grenzen verandert namelijk gemakkelijk in een relatie waarin de behoeften van één persoon structureel belangrijker worden dan die van de ander.

Ik denk dat veel mensen grenzen zien als een muur. Iets wat afstand creëert. In werkelijkheid lijken gezonde grenzen meer op een hek met een poort. Je bepaalt wie er binnenkomt, wanneer de poort openstaat en wanneer je hem tijdelijk sluit om op adem te komen. Dat is iets anders dan kilheid of onverschilligheid. Je kunt oprecht betrokken zijn bij het verdriet van een collega zonder iedere avond diens problemen mee naar huis te nemen. Je kunt van een familielid houden zonder altijd beschikbaar te zijn. Je kunt een leerling, cliënt of patiënt serieus nemen zonder persoonlijk verantwoordelijk te worden voor diens geluk.

Misschien is dat wel de moeilijkste les die empathische mensen moeten leren: je bent verantwoordelijk voor je eigen gedrag, niet voor de emoties van anderen. Dat betekent niet dat emoties van anderen onbelangrijk zijn. Het betekent alleen dat je ze niet kunt dragen alsof ze van jou zijn.

Empathie zonder grenzen leidt vaak tot uitputting. Grenzen zonder empathie leiden vaak tot afstand. De kunst zit in de combinatie. Meevoelen zonder meegezogen te worden. Aanwezig zijn zonder jezelf op te offeren. Helpen zonder jezelf te verliezen. Misschien is echte zorgzaamheid daarom niet het voortdurend wegcijferen van jezelf. Misschien is echte zorgzaamheid juist het vermogen om zowel de ander als jezelf serieus te nemen.

Bedenk dat wie zichzelf volledig opgeeft voor anderen, uiteindelijk steeds minder overhoudt om te geven. En dat is voor niemand een winst. Niet voor de helper, en uiteindelijk ook niet voor degene die geholpen wordt.

Columnisten schrijven eigen visie op persoonlijke titel.

Klik voor de definitie van een column

  Een column is géén nieuwsartikel. Wat is het wel? Onderstaande maakt duidelijk dat je een column moet begrijpen door niet alleen de woorden tot je te nemen, maar door te bedenken welke  boodschap de columnist – mogelijk tussen de regels door –  aan de lezers geeft. Begrijp je de boodschap? Zie je wat de schrijver bedoelt? Daar kan ieder individu wat van vinden. Als het een eigen pijnplek is, kan de lezer de aanvechting hebben om helemaal erin mee te gaan of er volledig tegenin te gaan. Het is goed dat je als lezer weet wat (de waarde en betekenis van) een column is.

• De aard van de journalistieke vorm van columns is dat deze informatief, leerzaam. onderhoudend maar ook kritisch, humoristisch (parodie, ironisch, sarcastisch, satirisch) en prikkelend kunnen zijn binnen een maatschappelijke context.
• Waar de columnist dat zelf nodig acht, kunnen links in de tekst staan die naar achtergrondinformatie doorverwijzen
• Wat voor de één een leuke of rake column is, is voor een ander onzin, een belediging of niet acceptabel. Youp van ’t Hek die met alles en iedereen de vloer aanveegt in zijn columns in het NRC wordt niet door iedereen gewaardeerd. Hetzelfde geldt voor Theo Holman in Het Parool en diverse andere columnisten.
• Aan columnisten wordt door de Nederlandse rechter een grote mate van vrijheid toegekend in hun columns. Deze vrijheid kan zich ook uitstrekken tot teksten die, als ze buiten een column geschreven zouden zijn, als kwetsend of beledigend gekenmerkt worden.

Zie ook bijgaande definitie van wikipedia:  

© wikipedia