Column(8): Oneindig andermans leed (ver)dragen

Jij kunt een mens niet helen die zijn pijn gebruikt als excuus om jou steeds pijn te doen. Er is een groot verschil tussen een wond dragen en een wond uitdelen. De eerste verdient compassie. De tweede vraagt om verantwoordelijkheid. Niet iedereen die beschadigd is, beschadigt anderen, maar wie zijn eigen pijn blijft gebruiken als rechtvaardiging om anderen pijn te doen, houdt niet alleen zijn eigen verleden levend – hij creëert ook nieuw leed.

Dat is een ongemakkelijke waarheid.

We leven in een tijd waarin we steeds beter begrijpen wat trauma, verlies, ziekte en psychische kwetsbaarheid met een mens kunnen doen. Gelukkig maar. De moderne psychologie heeft ons geleerd dat achter lastig gedrag vaak een verhaal schuilgaat. Achter boosheid zit soms angst. Achter controle zit onzekerheid. Achter agressie zit soms een geschiedenis van machteloosheid.

Dat inzicht heeft ons menselijker gemaakt, maar er schuilt ook een gevaar in; want ergens onderweg zijn we oorzaak en verantwoordelijkheid door elkaar gaan halen. Een verklaring is echter geen geldig excuus.

Voorbeelden

Neem de chronisch zieke die iedere dag moet leven met zijn pijn, beperkingen en teleurstellingen. Niemand zal ontkennen dat zo’n leven zwaar is. Maar wanneer iedere ontmoeting uitsluitend nog draait om zijn lijden, wanneer iedere vorm van kritiek wordt beantwoord met verwijten en wanneer de mensen die helpen structureel worden afgewezen of gekleineerd, dan is niet de ziekte het probleem geworden, maar de manier waarop ermee wordt omgegaan.

Of denk aan de man die al tien jaar verwikkeld is in een vechtscheiding. Ooit was hij slachtoffer van een pijnlijke situatie. Inmiddels lijkt de strijd zijn identiteit geworden. Vrienden moeten partij kiezen. Familie moet voortdurend luisteren. Een nieuwe partner wordt onbedoeld ingezet als therapeut, advocaat en emotionele afvalbak tegelijk. Wie nuance aanbrengt, wordt gezien als verrader.

En dan de oudere weduwe. Haar eenzaamheid is echt. Haar verdriet verdient alle compassie. Toch kan eenzaamheid langzaam veranderen in emotionele afhankelijkheid. “Je belt nooit.” “Ik heb alleen jou nog.” “Als jij er niet bent, heeft mijn leven geen zin.” Zonder dat zij het misschien beseft, wordt liefde ingeruild voor schuldgevoel.

Het mechanisme

De voorbeelden verschillen, maar het mechanisme is hetzelfde. De oorspronkelijke pijn is echt. Het schadelijke gedrag ook.

Volgens de DSM-5 kunnen problemen met emotieregulatie, traumaverwerking, depressieve stoornissen, angststoornissen of bepaalde persoonlijkheidspatronen een grote invloed hebben op hoe mensen met anderen omgaan. Dat helpt ons gedrag te begrijpen. Maar de DSM is nadrukkelijk geen moreel handboek. Een diagnose verklaart gedrag; zij rechtvaardigt het niet.

De Amerikaanse psycholoog Marsha Linehan, grondlegger van de dialectische gedragstherapie, vatte dat kernachtig samen: “People may not have caused all of their own problems, but they have to solve them anyway.” Vrij vertaald: “Misschien heb je niet al je problemen zelf veroorzaakt, maar je bent wel verantwoordelijk voor hoe je ermee omgaat.”

Ook de psychiater Viktor Frankl wees op die verantwoordelijkheid. Hij schreef: “Between stimulus and response there is a space. In that space is our power to choose our response.”

Trauma kan die ruimte kleiner maken. Verdriet kan haar vertroebelen. Maar juist herstel is erop gericht die ruimte langzaam weer terug te winnen.

De valkuil

En dan ben jij aan de beurt. De partner. Het volwassen kind. De vriend. De collega. Jij denkt misschien dat je nog iets meer geduld moet hebben. Nog iets beter moet luisteren. Nog één keer moet uitleggen dat je het begrijpt. Want als iemand zoveel heeft meegemaakt, dan mag je toch niet zomaar grenzen stellen?

Juist daar ontstaat een hardnekkige valkuil. Empathie kan ongemerkt veranderen in zelfopoffering. Je gaat steeds meer dragen wat eigenlijk niet van jou is. Je loopt op eieren. Je past je aan. Je slikt je eigen behoeften in. Niet omdat je zwak bent, maar omdat je de ander niet nóg meer pijn wilt doen.

Maar wie alle gevolgen van andermans gedrag blijft opvangen, ontneemt die ander onbedoeld ook de noodzaak om verantwoordelijkheid te nemen. Begrip zonder grenzen kan een patroon in stand houden dat uiteindelijk voor beide mensen schadelijk is.

Grenzen trekken

Misschien is de meest liefdevolle grens die je ooit zult trekken daarom niet bedoeld om de ander af te wijzen, maar om jezelf niet kwijt te raken. Je mag zeggen: “Ik zie jouw verdriet.” “Ik geloof jouw pijn.” “Ik gun je alle steun van de wereld.”

Maar ook: “Ik accepteer niet dat jouw pijn steeds de reden wordt waarom ik de mijne moet dragen.”

Je kunt immers een mens ondersteunen. Je kunt luisteren. Je kunt nabij zijn. Je kunt hoop geven, maar je kunt niemand helen die zijn wond blijft gebruiken als rechtvaardiging om anderen te verwonden.

Herstel begint niet wanneer iemand volledig wordt begrepen. Herstel begint wanneer iemand zegt: “Dit is mij overkomen. Maar wat ik ermee doe, is mijn verantwoordelijkheid.”

Misschien is dát wel de meest volwassen vorm van compassie. De ander zien in zijn kwetsbaarheid, zonder jezelf op te offeren aan zijn onvermogen om ermee om te gaan, want begrip en grenzen sluiten elkaar niet uit.

Integendeel. Juist samen vormen zij de ruimte waarin echte verandering kan ontstaan.

Columnisten schrijven eigen visie op persoonlijke titel.

Klik voor de definitie van een column

  Een column is géén nieuwsartikel. Wat is het wel? Onderstaande maakt duidelijk dat je een column moet begrijpen door niet alleen de woorden tot je te nemen, maar door te bedenken welke  boodschap de columnist – mogelijk tussen de regels door –  aan de lezers geeft. Begrijp je de boodschap? Zie je wat de schrijver bedoelt? Daar kan ieder individu wat van vinden. Als het een eigen pijnplek is, kan de lezer de aanvechting hebben om helemaal erin mee te gaan of er volledig tegenin te gaan. Het is goed dat je als lezer weet wat (de waarde en betekenis van) een column is.

• De aard van de journalistieke vorm van columns is dat deze informatief, leerzaam. onderhoudend maar ook kritisch, humoristisch (parodie, ironisch, sarcastisch, satirisch) en prikkelend kunnen zijn binnen een maatschappelijke context.
• Waar de columnist dat zelf nodig acht, kunnen links in de tekst staan die naar achtergrondinformatie doorverwijzen
• Wat voor de één een leuke of rake column is, is voor een ander onzin, een belediging of niet acceptabel. Youp van ’t Hek die met alles en iedereen de vloer aanveegt in zijn columns in het NRC wordt niet door iedereen gewaardeerd. Hetzelfde geldt voor Theo Holman in Het Parool en diverse andere columnisten.
• Aan columnisten wordt door de Nederlandse rechter een grote mate van vrijheid toegekend in hun columns. Deze vrijheid kan zich ook uitstrekken tot teksten die, als ze buiten een column geschreven zouden zijn, als kwetsend of beledigend gekenmerkt worden.

Zie ook bijgaande definitie van wikipedia:  

© wikipedia